Panzerkampfwagen II

PzKpfw II (Panzerkampfwagen II) – niemiecki czołg lekki, wykorzystywany w latach II wojny światowej. Aż do 1941 roku był podstawowym czołgiem w dywizjach pancernych III Rzeszy. Słabe opancerzenie, dochodzące do 35 mm od frontu i wynoszące zaledwie 14,5 mm z boku i z tyłu, czyniło go niezwykle wrażliwym na ogień nieprzyjacielskich czołgów i dział. Także uzbrojenie, które stanowiło działo kalibru 20 mm, było niewystarczające by zniszczyć większość wrogich wozów pancernych. Dlatego też w 1942 roku zdegradowano go do roli czołgu rozpoznawczego i starano się go zastąpić czołgami średnimi PzKpfw III i PzKpfw IV.

W toku wojny powstało kilkanaście wersji PzKpfw II. Ostatecznie, produkcję zakończono w styczniu 1944 roku. Czołgi tego typu, brały jednak udział w walkach na wszystkich frontach, aż do końca wojny. Na bazie podwozi PzKpfw II skonstruowano również kilka typów innych pojazdów, m.in. dział samobieżnych, wozów dowodzenia, transporterów amunicyjnych i czołgów pływających.

Rozwój
PzKpfw II Ausf a1/a2/a3
W 1934 roku, niemiecki Urząd Uzbrojenia Armii Lądowej ogłosił konkurs na projekt czołgu lekkiego o masie do 10 000 kg, uzbrojonego w działo kalibru 20 mm. Firma MAN, na podstawie podwozia Carden-Lloyda, opracowała własną konstrukcję, która została zatwierdzona do produkcji. Kadłub zaprojektowały zakłady Daimler-Benz. Podwozie pojazdu zbudowane było z sześciu par kół nośnych i trzech par kół podtrzymujących gąsienice. Koła nośne połączone były parami, tworząc z każdej strony po trzy wózki złączone wspólną ramą. Każdy wózek posiadał odrębny układ amortyzujący. Napęd wozu stanowił silnik Maybach HL 57 TR o mocy 130 KM, pozwalający na rozwinięcie prędkości do 40 km/h. Czołg był ochraniany płytami pancernymi o grubości do 14,5 mm. W obrotowej wieży zamontowano działo 2cm KwK 30 L/55, oraz karabin maszynowy MG34 kalibru 7,92 mm. Całkowita masa czołgu wynosiła 7 600 kg, a jego załogę stanowić miało trzech ludzi: dowódca/celowniczy, radiotelegrafista/ładowniczy, oraz kierowca/mechanik. Pojazd otrzymał oznaczenie 2 cm MG Panzerwagen, które w 1936 roku zmieniono na PzKpfw II Ausf a1. Pod koniec 1935 roku wyprodukowano 10 sztuk tego wozu.

W maju 1936 roku wznowiono produkcję, zmieniając system chłodzenia prądnicy i usprawniając wentylację przedziału załogi. Powstało 15 egzemplarzy oznaczonych PzKpfw II Ausf a2. Następnych 75 wyprodukowanych sztuk posiadało ruchomą przegrodę oddzielającą załogę od silnika, oraz powiększony właz na spodzie kadłuba. Zmieniono też oznaczenie na PzKpfw II Ausf a3.
PzKpfw II Ausf c [edytuj]
W roku 1937 dokonano zasadniczych zmian w konstrukcji podwozia czołgu PzKpfw II. Zrezygnowano mianowicie z wózków, na rzecz pięciu par niezależnych kół nośnych o większej średnicy. Każde z nich było zawieszone na własnym półresorze eliptycznym, co poprawiło właściwości jezdne, oraz zdolność pojazdu do pokonywania przeszkód. Zwiększono także liczbę kół podtrzymujących, z trzech do czterech par, oraz zmieniono kształt kół napędowych i napinających. Modyfikacje te skutkowały wzrostem masy czołgu do 8 900 kg.

PzKpfw II Ausf A/B/C/F
W połowie 1937 roku rozpoczęto wielkoseryjną produkcję czołgu PzKpfw II ze zmodyfikowanym silnikiem Maybach HL 62 TRM o mocy 140 KM. Czołgi budowano jednocześnie w trzech wersjach: A. B i C. Wersje A i B różniły się jedynie technologią produkcji. Natomiast wersja C, posiadała poprawiony układ chłodzenia silnika i grubsze (50 mm) osłony szczelin obserwacyjnych (modele A i B posiadały osłony ze szkła pancernego grubości 12 mm). Produkcję wszystkich trzech serii zakończono na początku 1940 roku. Ogółem wybudowano 1113 sztuk wozów PzKpfw II Ausf c/A/B/C.

Po analizie doświadczeń z wojny domowej w Hiszpanii stwierdzono, że czołg PzKpfw II posiada zbyt słabe uzbrojenie i opancerzenie, niż jego potencjalni przeciwnicy. Uzbrojenia nie można było zmienić z powodu zbyt małej wieży. Postanowiono jednak zwiększyć opancerzenie. W tym celu zaczęto przebudowywać wyprodukowane już czołgi i wzmacniać od frontu ich kadłuby i wieże płytami pancernymi grubości 14,5 i 20 mm. W rezultacie pancerz kadłuba wzrósł aż do 35 mm. Rozpoczęto również wymianę włazów w wieżach i montaż okrągłych wieżyczek obserwacyjnych. Nie zdołano jednak w ten sposób ulepszyć wszystkich wozów.

Ponieważ liczba czołgów średnich PzKpfw III i IV nadal była niewystarczająca, pod koniec 1940 roku wznowiono produkcję PzKpfw II. Nowa seria, oznaczona PzKpfw II Ausf F, posiadała wszystkie usprawnienia wprowadzone we wcześniejszych modelach. Dodatkowo zastosowano osłonę mechanizmu obrotowego wieży w postaci dospawanych na kadłubie kątowników. Wymieniono także działo na nowsze, typu 2 cm KwK 38 L/55. Wszystkie powyższe usprawnienia spowodowały wzrost masy czołgu do 9 500 kg. Do 1943 roku wyprodukowano 524 wozy tej serii.

PzKpfw II Ausf D/E
Już w roku 1938, zdano sobie sprawę z faktu, iż czołg PzKpfw II jest zbyt wolny, by być dobrym czołgiem rozpoznawczym. Rozpoczęto więc prace nad nowym podwoziem typu Christie. Posiadało ono cztery pary dużych, samonośnych kół jezdnych. Dzięki temu, można było zrezygnować z kół podtrzymujących. Przeprojektowano również cały kadłub, choć zarówno silnik, jak i wieża z uzbrojeniem, pozostały bez zmian. Czołg był opancerzony płytami pancernymi o grubości od 14,5 – 30 mm. Dzięki tym innowacjom, wóz mógł rozwijać prędkość do 55 km/h. Masa całkowita wynosiła 10 000 kg. Tak powstały modele PzKpfw II Ausf D i E. Model E posiadał wzmocnione zawieszenie i inny typ kół napinających. Łącznie zbudowano 143 czołgi obu typów.

PzKpfw II Ausf G1/G3/G4
W czerwcu 1938 roku, zakłady MAN opracowały zupełnie nowe podwozie typu Schachtellaufwerk, składające się z pięciu niezależnych kół jezdnych, zamontowanych na osiach o różnej długości. Dzięki temu, koła wzajemnie na siebie zachodziły. Ten sam układ kół, wykorzystano także w wozach serii PzKpfw I Ausf C i F. Na tym podwoziu osadzono kadłub czołgu PzKpfw II Ausf F z nowym silnikiem typu Maybach HL 45 P o mocy 150 KM. Dzięki temu, pojazd osiągał prędkość 50 km/h. Pomiędzy kwietniem 1941, a lutym 1942 roku, zbudowano jednakże tylko 12 egzemplarzy w trzech seriach, oznaczonych PzKpfw II Ausf G1, G3 i G4.

PzKpfw II Ausf H/M
W 1940 roku, w projekcie czołgu PzKpfw II Ausf G, dokonano kilku zmian. Wymieniono w nim mianowicie silnik, oraz przekładnię biegów. Zastosowano mocniejszy silnik Maybach HL 66 P o mocy 180 KM. Przekładnia biegów pochodziła z czołgu PzKpfw 38(t). Planowano produkcję 200 wozów, jednak poprzestano na 4 egzemplarzach prototypowych zbudowanych we wrześniu 1941 roku. W sierpniu 1942 roku, w jednym z nich zamontowano działo typu 5 cm KwK 39 L/60. Większe rozmiary działa, spowodowały konieczność usunięcia górnego opancerzenia wieży i jej odkrycia. Prototyp ten nazwano PzKpfw II Ausf M.

PzKpfw II Ausf J
Podobnie jak w wypadku czołgu PzKpfw I, w grudniu 1939 roku podjęto próbę zwiększenia opancerzenia czołgu PzKpfw II Ausf G, w celu uczynienia z niego dobrego wozu bezpośredniego wsparcia piechoty. Nowy model, oznaczony PzKpfw II Ausf J otrzymał pancerz boczny i tylny grubości 50 mm, natomiast czołowy zwiększono aż do 80 mm. Skutkowało to wzrostem całkowitej masy czołgu, aż do 18 000 kg, oraz spadkiem prędkości do 28 km/h. W okresie od kwietnia do grudnia 1942 roku wyprodukowano 22 sztuki tego pojazdu.

PzKpfw II Ausf L Luchs
Czołg PzKpfw II Ausf L zwany Luchs (Ryś), był ostatnim stadium rozwoju linii czołgów PzKpfw II Ausf G/H/M. Był wozem na podwoziu typu Schachtellaufwerk, wyposażonym w silnik Maybach HL 66 P o mocy 180 KM, dzięki któremu mógł rozwijać prędkość do 60 km/h. Był opancerzony płytami o grubości 20 mm (z boku i z tyłu), oraz 30 mm (od czoła). Produkowano go w dwóch wersjach: uzbrojonego standardowo w armatę 2 cm KwK 38 L/55, lub w potężniejsze działo 5 cm KwK 39 L/60. W wypadku działa 50 mm montowano odkrytą wieżę nowego typu. Dodatkowo pojazd był uzbrojony w karabin maszynowy MG34 kalibru 7,92 mm, umieszczony w kadłubie. Masa całkowita wozu wynosiła 11 800 kg. W przeciwieństwie do poprzednich modeli, załogę Luchsa stanowiło czterech ludzi: dowódca, ładowniczy, celowniczy/radiotelegrafista, oraz kierowca/mechanik. Nie zmuszało to dowódcy do bezpośredniego angażowania się w obsługę czołgu i pozwalało na skuteczniejsze dowodzenie. Produkcja wozów tej serii trwała od września 1943, do stycznia 1944 roku. Ogółem powstało 133 czołgi PzKpfw II Ausf L, w tym 31 z armatą kalibru 50 mm.

Użytkowanie
Podobnie jak czołgi PzKpfw I, kilka czołgów PzKpfw II zostało w 1936 roku wysłanych do Hiszpanii w ramach pomocy dla nacjonalistycznej armii generała Franco. Już wtedy okazało się, że niemieckie czołgi nie mogą nawiązać równorzędnej walki z pojazdami służącymi w wojskach republikańskich, np. radzieckiego T-26. Powodem było przede wszystkim zbyt słabe opancerzenie. Dlatego też wkrótce rozpoczęto przebudowę większości czołgów PzKpfw II Ausf A/B/C.

W lecie 1939 roku, armia niemiecka posiadała na stanie 1223 czołgi PzKpfw II różnych wersji (35% ogółu czołgów), które obok PzKpfw I, stanowiły rdzeń dywizji pancernych. Według etatu, w każdej z nich formowano 9 lekkich kompanii czołgów i cztery ciężkie. Wozy PzKpfw II wchodziły w skład zarówno kompanii lekkich, jak i kompanii ciężkich (w plutonach dowódców). Znaczna ich liczba trafiła także do dywizji lekkich, wspólnie z PzKpfw 35(t) i PzKpfw 38(t). Były to głównie szybsze modele D i E.

W kampanii wrześniowej, czołgi PzKpfw II poniosły spore straty, jednak nadal stanowiły większość w dywizjach pancernych. Nie dość, że zastępowano nimi wycofywane PzKpfw I, to ciągle brakowało czołgów średnich, które mogłyby przejąć ich zadania. Dlatego też w kampanii na zachodzie Europy, wozy te stanowiły najliczniejszy typ pojazdów pancernych. Było ich 955 sztuk, co stanowiło ok. 37%. 25 z nich trafiło też do Norwegii, w ramach 40. Batalionu Specjalnego Przeznaczenia. Mimo iż czołgi PzKpfw II były słabsze od alianckich maszyn, dzięki doktrynie Blitzkriegu, zapewniającej ruchliwość związków pancernych i ścisłą współpracę z lotnictwem, straty wśród nich udało się ograniczyć do ok. 10% stanu wyjściowego.

W związku z powolnym napływem czołgów średnich do dywizji pancernych, pod koniec roku 1940 wznowiono produkcję czołgów PzKpfw II. Tym razem były to czołgi w wersji F, z dodatkowym opancerzeniem. Jednocześnie wycofywano z jednostek liniowych starsze modele, oraz czołgi PzKpfw I. Wozy PzKpfw II wzięły udział w walkach na Bałkanach, na Krecie, oraz w Afryce. W momencie rozpoczęcia inwazji na Związek Radziecki, służyło ich 746 sztuk. Z powodu słabości uzbrojenia i opancerzenia, nie mogły się równać z większością czołgów radzieckich. Ich rolę ograniczono więc do służby w plutonach dowodzenia oraz rozpoznania. Z czasem liczebność wozów PzKpfw II malała, gdyż z początkiem roku 1943 zaprzestano ich produkcji. Dopiero w drugiej połowie tego roku, rozpoczęto produkcję czołgów rozpoznawczych Luchs. Były one użytkowane, zarówno na froncie wschodnim, jak i zachodnim, do końca wojny.

Czołgi PzKpfw II walczyły również w armii słowackiej. W 1942 roku Niemcy przekazali Słowakom 10 egzemplarzy. Po wojnie widziano je również na uzbrojeniu armii Libanu.

W styczniu 1939 roku przystąpiono do prac nad czołgiem wyposażonym w miotacz ognia. Konstrukcję opracowano na podstawie wozu PzKpfw II Ausf D i nazwano Flammpanzer II Ausf A. Później rozpoczęto także przebudowę czołgów PzKpfw II Ausf E i oznaczano je Flammpanzer II Ausf B. Ogółem do kwietnia 1942 roku powstało 155 pojazdów obu typów. Przed planowaną inwazją na Wielką Brytanię, 52 wozy PzKpfw II Ausf A/B/C przebudowano na czołgi-amfibie (Schwimmpanzer II). Podczas ataku na Związek Radziecki, wzięły one udział w forsowaniu Bugu.

Na bazie podwozia PzKpfw II powstało kilka dobrych konstrukcji dział samobieżnych. W listopadzie i grudniu 1941 roku, na specjalnie przebudowanych podwoziach, zamontowano ciężkie działa 15 cm sIG 33 L/12. Powstało w ten sposób 12 wozów Sturmpanzer II Bison. W 1942 roku rozpoczęto prace nad samobieżną haubicą. Na podwoziu czołgowym zabudowano lekką haubicę polową 10,5 cm leFH 18/2 L/26. Pojazd, nazwany Wespe (Osa), okazał się na tyle dobrą konstrukcją, że wybudowano aż 840 egzemplarzy, z czego 682 uzbrojono. Resztę przebudowano na transportery amunicyjne (Munitionsschlepper II).

W początkach wojny ze Związkiem Radzieckim zdobyto mnóstwo armat przeciwpancernych F-22 kalibru 76,2 mm (niemieckie oznaczenie: 7,62 cm PaK 36(r) L/51). Zaczęto montować je na podwoziach czołgów serii PzKpfw II Ausf D/E tworząc bardzo skuteczne niszczyciele czołgów Marder II (Kuna), w liczbie 202 sztuk. W lipcu 1942 roku na podwoziach PzKpfw II Ausf c/A/B/C/F zaczęto montować nowe niemieckie działo przeciwpancerne 7,5 cm PaK 40/2 L/46. Wyprodukowano 576 sztuk tej wersji Mardera II. Znane są także przypadki zabudowywania na podwoziach czołgów PzKpfw II armat przeciwpancernych 5 cm PaK 38 L/60.

Oprócz konstrukcji typowo bojowych, podwozi PzKpfw II używano też do budowy wozów saperskich (Landungsleger II), wozów pogotowia technicznego (Bergepanzer II), czołgów mostowych (Brückenleger II) i kilku innych.

O ile nie zaznaczono inaczej, treść tej strony objęta jest licencją Creative Commons Attribution-Share Alike 2.5 License.